Czym są choroby cywilizacyjne?

Każdego roku choroby cywilizacyjne odpowiadają za około 74% wszystkich zgonów na świecie. Dotykają zarówno społeczeństw wysokorozwiniętych, jak i tych szybko rozwijających się – w tym także Polski. Ich przyczyny często się nakładają, tworząc błędne koło, w którym jedna choroba zwiększa ryzyko kolejnej. Z jakimi schorzeniami spotykamy się najczęściej i co możemy zrobić, aby skutecznie im przeciwdziałać?

Co to są choroby cywilizacyjne?

Pojęcie chorób cywilizacyjnych nie ma jednej, konkretnej definicji w literaturze naukowej. Najczęściej odnosi się do grupy przewlekłych chorób niezakaźnych, których częstość wzrasta wraz z rozwojem cywilizacji przemysłowej, postępującą urbanizacją oraz zmianami stylu życia i zanieczyszczeniami środowiska. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa je jako schorzenia długotrwałe, o powolnym przebiegu, które wynikają ze współdziałania czynników genetycznych, fizjologicznych, środowiskowych i behawioralnych.

Z perspektywy historycznej choroby cywilizacyjne zaczęły odgrywać istotną rolę dopiero w XX wieku, wraz z rozwojem technologii oraz zmianami w sposobie odżywiania i poziomie aktywności fizycznej. Wcześniej głównymi przyczynami zgonów były przede wszystkim choroby zakaźne i urazy. Dziś choroby cywilizacyjne coraz częściej określa się mianem „chorób XXI wieku”, podkreślając ich skalę i znaczenie dla zdrowia publicznego.

Co ważne, choroby cywilizacyjne nie są wyłącznie problemem krajów wysokorozwiniętych. Coraz częściej obserwuje się je w państwach rozwijających się, gdzie szybka urbanizacja i przejmowanie zachodnich wzorców stylu życia sprzyja wzrostowi liczby przypadków otyłości, cukrzycy czy chorób sercowo-naczyniowych. Jednocześnie w wielu krajach dostęp do diagnostyki i leczenia pozostaje ograniczony, co dodatkowo pogarsza rokowanie pacjentów.

Przyczyny chorób cywilizacyjnych

Choroby cywilizacyjne, w przeciwieństwie do schorzeń zakaźnych, nie mają jednej przyczyny. Rozwijają się stopniowo, w wyniku długotrwałego oddziaływania czynników środowiskowych i stylu życia. Ich wspólną cechą jest silny związek z tzw. czynnikami modyfikowalnymi, czyli takimi, na które mamy realny wpływ. Należą do nich m.in.:

• siedzący tryb życia – prowadzi do zaburzeń metabolicznych, zwiększa ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych;
• nieprawidłowa dieta – nadmiar produktów wysokoprzetworzonych, cukrów prostych, tłuszczów nasyconych i soli sprzyja m.in. nadciśnieniu, insulinooporności i zaburzeniom lipidowym;
• przewlekły stres – zaburza gospodarkę hormonalną, wpływa na układ odpornościowy oraz zwiększa ryzyko chorób psychicznych i somatycznych;
• stosowanie używek – palenie tytoniu i nadmierne spożycie alkoholu istotnie zwiększają ryzyko nowotworów, chorób układu krążenia i oddechowego;
• zanieczyszczenie środowiska – długotrwała ekspozycja na smog i substancje chemiczne wiąże się ze wzrostem ryzyka chorób przewlekłych, w tym chorób płuc i układu krążenia;
• zaburzenia snu – niedobór snu i jego niska jakość wpływają na metabolizm, zwiększając ryzyko otyłości, cukrzycy i nadciśnienia tętniczego.

Najczęstsze choroby cywilizacyjne

Choroby cywilizacyjne obejmują szeroką grupę schorzeń, które mają długofalowy wpływ na zdrowie społeczeństwa.

Choroby układu sercowo-naczyniowego

Choroby sercowo-naczyniowe stanowią główną przyczynę zgonów na świecie i w Polsce. Należą do nich przede wszystkim:

• miażdżyca tętnic;
• choroba niedokrwienna serca (choroba wieńcowa);
• zawał mięśnia sercowego;
• niewydolność serca;
• nadciśnienie tętnicze;
• udar mózgu.

Ich wspólnym mianownikiem są zaburzenia funkcjonowania naczyń krwionośnych, związane m.in. z nadciśnieniem, hipercholesterolemią oraz niezdrowym stylem życia.

Choroby metaboliczne – otyłość i cukrzyca typu 2

Otyłość to nadmierna akumulacja tkanki tłuszczowej, która stanowi zagrożenie dla zdrowia. WHO uznaje ją za epidemię XXI wieku – w 2022 roku z otyłością zmagało się ponad 1 miliard osób, a niemal 2,5 miliarda miało nadwagę. Warto też podkreślić, że otyłość jest nie tylko chorobą samą w sobie, ale też istotnym czynnikiem ryzyka wielu innych schorzeń, w tym:

• cukrzycy typu 2;
• chorób sercowo-naczyniowych;
• nadciśnienia;
• zaburzeń lipidowych;
• niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby;
• obturacyjnego bezdechu sennego;
• chorób zwyrodnieniowych stawów;
• nowotworów.

Cukrzyca typu 2 stanowi z kolei najczęstszą postać cukrzycy (około 90 – 95% wszystkich przypadków) i jest ściśle powiązana z otyłością oraz insulinoopornością. Nieleczona lub źle kontrolowana prowadzi do poważnych powikłań:

• nefropatii cukrzycowej;
• retinopatii;
• neuropatii obwodowej;
• zespołu stopy cukrzycowej;
• przyspieszonego rozwoju miażdżycy.

Nowotwory złośliwe

Nowotwory złośliwe stanowią drugą najczęstszą przyczynę zgonów na świecie. W 2022 roku odnotowano około 20 milionów nowych przypadków i blisko 10 milionów zgonów. W Polsce każdego roku diagnozuje się około 170 tysięcy nowych zachorowań. Prognozy epidemiologiczne wskazują również, że skala problemu będzie nadal rosła – szacuje się, że do 2050 roku liczba nowych przypadków nowotworów na świecie przekroczy 35 milionów rocznie.

Najsilniej z czynnikami cywilizacyjnymi powiązane są m.in.:

• rak płuca (palenie tytoniu, zanieczyszczenie powietrza);
• rak jelita grubego (dieta uboga w błonnik, otyłość, siedzący tryb życia, alkohol);
• rak piersi (otyłość, alkohol, brak aktywności fizycznej, zaburzenia hormonalne);
• rak wątroby (alkohol, otyłość);
• rak trzustki (otyłość, cukrzyca, palenie);
• rak endometrium (otyłość, zaburzenia metaboliczne).

Szacuje się, że nawet 40 – 50% tych zachorowań można byłoby uniknąć dzięki zmianom stylu życia.

Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia psychiczne i neurologiczne stanowią coraz większe wyzwanie zdrowia publicznego. Według WHO depresja jest jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie, dotykającą ponad 280 milionów ludzi. Zaburzenia lękowe (w tym uogólnione zaburzenie lękowe, napady paniki, fobia społeczna) dotyczą kolejnych kilkuset milionów osób globalnie, a ich rozwój wiąże się m.in. z przewlekłym stresem, izolacją społeczną i zaburzeniami snu.

Choroby układu oddechowego

Do najważniejszych schorzeń należą przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) oraz astma. Ich rozwój jest silnie związany z paleniem tytoniu oraz zanieczyszczeniem powietrza. Częstość występowania tych schorzeń rośnie, szczególnie w krajach uprzemysłowionych.

Choroby układu mięśniowo-szkieletowego i wady postawy

Choroby układu mięśniowo-szkieletowego (artroza, osteoporoza, bóle kręgosłupa, wady postawy) stanowią jedną z głównych przyczyn bólu przewlekłego i niepełnosprawności na świecie. Według WHO ponad 1,71 miliarda osób cierpi na schorzenia układu ruchu. Sprzyjają im:

• siedzący tryb życia (osłabienie mięśni stabilizujących kręgosłup);
• otyłość (przeciążenie stawów);
• brak aktywności ruchowej;
• wadliwe wzorce posturalne związane z pracą przy komputerze;
• starzenie się populacji.

Profilaktyka chorób cywilizacyjnych – jak im zapobiegać?

Profilaktyka chorób cywilizacyjnych obejmuje kompleksowe działania ukierunkowane na zmniejszenie ryzyka ich rozwoju, wczesne wykrywanie oraz ograniczanie skutków i powikłań. Najważniejsze kwestie to:

• aktywność fizyczna – zgodnie z zaleceniami WHO 150 – 300 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo istotnie zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, niektórych nowotworów oraz depresji. Najlepsze efekty przynosi łączenie wysiłku aerobowego (np. spacer, rower) z treningiem siłowym;
• zbilansowana dieta – jednym z najlepiej przebadanych modeli żywienia jest dieta śródziemnomorska, która zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Najważniejsze zasady obejmują ograniczenie żywności wysokoprzetworzonej, cukrów prostych, tłuszczów nasyconych i soli oraz zwiększenie spożycia warzyw, owoców, błonnika i zdrowych tłuszczów;
• eliminacja używek – zaprzestanie palenia tytoniu znacząco zmniejsza ryzyko chorób serca, nowotworów i chorób płuc. Ograniczenie spożycia alkoholu redukuje z kolei ryzyko chorób wątroby, nowotworów i zaburzeń metabolicznych;
• redukcja stresu i higiena snu – przewlekły stres i niedobór snu negatywnie wpływają na zdrowie metaboliczne i psychiczne. Pomocne są techniki relaksacyjne, aktywność fizyczna oraz dbałość o higienę snu, w tym regularne godziny odpoczynku i ograniczenie ekspozycji na ekrany przed snem;
• kontrola masy ciała – utrzymanie prawidłowej masy ciała zmniejsza ryzyko wielu chorób cywilizacyjnych. Nawet niewielka redukcja masy ciała u osób z nadwagą poprawia parametry metaboliczne, w tym ciśnienie tętnicze i gospodarkę lipidową.

Badania diagnostyczne w profilaktyce chorób cywilizacyjnych

Diagnostyka stanowi fundament profilaktyki i wczesnego wykrywania chorób cywilizacyjnych. Umożliwia identyfikację nieprawidłowości jeszcze na etapie bezobjawowym, co znacząco zwiększa skuteczność leczenia i ogranicza ryzyko powikłań.

Podstawowy panel badań profilaktycznych powinien obejmować:

• lipidogram (cholesterol całkowity, LDL-C, HDL-C, triglicerydy) – umożliwia ocenę gospodarki lipidowej i ryzyka chorób sercowo-naczyniowych;
• glikemia na czczo i hemoglobina glikowana (HbA1c) – badania przesiewowe w kierunku cukrzycy i stanu przedcukrzycowego;
• morfologia krwi obwodowej z rozmazem – pomaga ocenić ogólny stan organizmu i wykryć m.in. niedokrwistość;
• parametry funkcji nerek (kreatynina, eGFR, proteinuria/albuminuria) – umożliwiają ocenę wydolności nerek, co ma szczególne znaczenie w przebiegu nadciśnienia tętniczego, cukrzycy i chorób naczyniowych;
• parametry funkcji wątroby (ALT, AST, GGTP, bilirubina) – pomocne w diagnostyce stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD/MASLD) oraz innych schorzeń hepatologicznych;
• TSH (hormon tyreotropowy) – podstawowe badanie przesiewowe w kierunku zaburzeń czynności tarczycy (niedoczynności i nadczynności), które mogą wpływać na metabolizm i ryzyko sercowo-naczyniowe;
• kwas moczowy – jego podwyższone stężenie (hiperurykemia) wiąże się ze zwiększonym ryzykiem dny moczanowej, chorób nerek oraz chorób sercowo-naczyniowych;
• witamina D (25-OH-D3) – jej niedobór może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem chorób metabolicznych, kostnych, immunologicznych oraz nowotworowych.

W profilaktyce onkologicznej szczególnie istotną rolę odgrywają badania przesiewowe, które pozwalają wykryć zmiany nowotworowe na wczesnym etapie, często jeszcze przed wystąpieniem objawów. Dzięki temu możliwe jest szybsze wdrożenie leczenia, poprawa rokowania oraz zmniejszenie śmiertelności. Do najważniejszych badań należą:

• kolonoskopia – wykonywana w kierunku raka jelita grubego;
• mammografia – stosowana w profilaktyce raka piersi, zalecana co 2 lata u kobiet w wieku 50–69 lat;
• cytologia szyjki macicy i test HPV – podstawowe badania w kierunku raka szyjki macicy;
• oznaczenie PSA w połączeniu z badaniem per rectum – wykorzystywane w diagnostyce raka prostaty u mężczyzn powyżej 50. roku życia, szczególnie w grupie podwyższonego ryzyka.

Choroby cywilizacyjne stały się nieodłącznym elementem współczesnego świata i jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego. Dobrą wiadomością jest jednak to, że w wielu przypadkach ryzyko ich rozwoju można skutecznie ograniczyć. Duże znaczenie mają tu świadome wybory zdrowotne, redukcja czynników ryzyka oraz regularna profilaktyka – zwłaszcza badania diagnostyczne i przesiewowe. Wszystko to daje szansę na wydłużenie życia i poprawę jego jakości.

Bibliografia

1. Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L., Zapobieganie chorobom układu krążenia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010.
2. Gajewski P., Szczeklik A., Interna Szczeklika. Mały podręcznik 2023/2024, Medycyna Praktyczna, Kraków 2023.
3. Januszewicz W., Kokot F., Interna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
4. Kokot F., Choroby wewnętrzne. Tom I i II, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004.
5. Rywik S., Broda G., Piotrowski W., Epidemiologia chorób układu krążenia, Program Pol-MONICA, Kardiologia Polska, Warszawa 1996.
6. Sieradzki J., Cukrzyca. Tom I i II, Via Medica, Gdańsk 2016.
7. Zdrojewski T., Bandosz P., Szpakowski P., Rozpowszechnienie głównych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce, Wyniki badania NATPOL PLUS. Kardiol Pol. 2004;61(supl. IV):1-26.