Cukrzyca jest jedną z najpoważniejszych chorób cywilizacyjnych XXI wieku. Według danych NFZ w Polsce zmaga się z nią już ok. 3 milionów osób, a prognozy wskazują, że do 2030 r. problem ten może dotyczyć nawet co dziesiątego Polaka. Choć w niektórych przypadkach rozwój choroby jest niezależny od stylu życia, w wielu sytuacjach jesteśmy w stanie skutecznie zmniejszyć ryzyko jej wystąpienia. Skąd bierze się cukrzyca i jak ją rozpoznać?
Czym jest cukrzyca i dlaczego nazywamy ją chorobą cywilizacyjną?
Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, której istotą jest hiperglikemia, czyli utrzymujący się przez dłuższy czas podwyższony poziom glukozy we krwi. Wynika to z zaburzeń wydzielania lub działania insuliny – hormonu produkowanego przez trzustkę, który umożliwia komórkom pobieranie cukru z krwi i wykorzystywanie go jako źródła energii.
O chorobie cywilizacyjnej możemy mówić wtedy, gdy jej rozwój ma ścisły związek z warunkami życia we współczesnym społeczeństwie. Cukrzyca (zwłaszcza typu 2) dobrze wpisuje się w tę definicję. Siedzący tryb życia, przetworzona i wysokokaloryczna dieta, przewlekły stres, nadwaga i otyłość to czynniki, które już od kilku dekad napędzają epidemię cukrzycy.
Nie bez znaczenia jest także fakt, że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała cukrzycę za pierwszą niezakaźną chorobę o charakterze epidemii. To niechlubne wyróżnienie wyraźnie pokazuje, jak poważny problem zdrowotny stanowi dla całej cywilizacji.
Epidemia cukrzycy – skala światowa i sytuacja w Polsce
Jak wynika z raportu Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej (IDF), na cukrzycę choruje obecnie niemal 600 mln osób na całym świecie. Szacuje się jednak, że do 2050 r. liczba ta może wzrosnąć do ok. 853 mln, co oznacza, że choroba dotknie blisko co ósmą osobę dorosłą. Podobny trend obserwuje się również w Polsce. Według szacunków na cukrzycę choruje ponad 3 miliony Polaków, przy czym część przypadków (nawet 25%) pozostaje niezdiagnozowana. Wynika to z faktu, że choroba przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów.
Niepokojącym zjawiskiem jest także obniżanie się wieku zachorowań. Cukrzyca typu 2, która jeszcze kilkanaście lat temu dotyczyła głównie osób po 50. roku życia, dziś coraz częściej diagnozowana jest u 30- i 40-latków, a nawet u młodzieży z nadwagą i otyłością.
Przyczyny cukrzycy typu 2 i najważniejsze czynniki ryzyka
Cukrzyca nie jest konkretną jednostką chorobową, lecz grupą zaburzeń o zróżnicowanym podłożu. Najczęściej rozpoznawana jest cukrzyca typu 2, która odpowiada za ok. 90% wszystkich przypadków i ma ścisły związek ze stylem życia. W jej przebiegu organizm nadal produkuje insulinę, jednak komórki przestają prawidłowo na nią reagować – zjawisko to określa się mianem insulinooporności. Początkowo trzustka próbuje to kompensować, zwiększając produkcję insuliny, jednak z czasem jej możliwości się wyczerpują. W efekcie poziom glukozy we krwi zaczyna utrzymywać się na podwyższonym poziomie.
Do głównych czynników ryzyka rozwoju cukrzycy należą:
nadwaga i otyłość – zwłaszcza otyłość brzuszna, czyli nadmiar tkanki tłuszczowej wokół narządów wewnętrznych, który sprzyja insulinooporności;
siedzący tryb życia – brak regularnej aktywności fizycznej zaburza gospodarkę cukrową i pogłębia insulinooporność;
nieprawidłowa dieta – dieta bogata w cukry proste, tłuszcze nasycone i wysoko przetworzoną żywność obciąża trzustkę i sprzyja odkładaniu tkanki tłuszczowej;
wiek – ryzyko zachorowania rośnie po 45. roku życia, choć coraz częściej chorują też osoby młodsze;
predyspozycje genetyczne – występowanie cukrzycy w rodzinie zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania;
przewlekły stres – długotrwałe napięcie wpływa na gospodarkę hormonalną i może nasilać insulinooporność;
stan przedcukrzycowy – podwyższony poziom glukozy, który nie spełnia jeszcze kryteriów cukrzycy, to ważny sygnał alarmowy, który powinien skłonić do wprowadzenia zmian w stylu życia.
Objawy cukrzycy – jakie sygnały wysyła organizm?
Cukrzyca typu 2 przez wiele lat może nie dawać wyraźnych objawów albo powodować dolegliwości, które łatwo zbagatelizować. Do najczęstszych objawów należą:
wzmożone pragnienie i częste oddawanie moczu – nadmiar glukozy we krwi jest wydalany przez nerki, co wiąże się z większą utratą wody;
zwiększony apetyt – pomimo jedzenia organizm nie wykorzystuje glukozy w prawidłowy sposób, co może powodować uczucie ciągłego głodu;
przewlekłe zmęczenie – komórki nie otrzymują wystarczającej ilości energii, co może skutkować osłabieniem i zmęczeniem;
zaburzenia wzroku – wahania poziomu cukru mogą wpływać na pogorszenie ostrości widzenia;
wolniejsze gojenie się ran – hiperglikemia upośledza ukrwienie tkanek i odpowiedź immunologiczną, przez co nawet drobne urazy goją się znacznie dłużej;
nawracające infekcje – szczególnie te o podłożu grzybiczym i bakteryjnym, np. infekcje układu moczowego lub skóry.
Jeśli zauważasz u siebie kilka z tych objawów, nie zwlekaj z wizytą u lekarza i kontrolnym badaniem poziomu glukozy we krwi.
Jak zapobiegać cukrzycy? Profilaktyka
Dobra wiadomość jest taka, że w wielu przypadkach cukrzycy typu 2 można uniknąć. Przyjmuje się, że zmiana stylu życia pozwala zredukować ryzyko zachorowania nawet o 50 – 60% u osób ze stanem przedcukrzycowym.
Podstawowe działania profilaktyczne to:
zdrowa dieta – warto ograniczyć spożycie cukrów prostych (np. słodycze, słodzone napoje, białe pieczywo) i żywności wysoko przetworzonej. Zamiast tego lepiej sięgać po produkty pełnoziarniste, warzywa, rośliny strączkowe, zdrowe tłuszcze i chude białko. Dobrze jest też zwracać uwagę na indeks glikemiczny posiłków, aby utrzymać równowagę glikemiczną organizmu;
regularna aktywność fizyczna – ruch poprawia wrażliwość organizmu na insulinę. Z tego powodu zaleca się co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo, np. spacery, jazdę na rowerze czy pływanie;
utrzymanie prawidłowej masy ciała – nawet niewielka redukcja masy ciała (o ok. 5 – 7%) u osób z nadwagą wyraźnie obniża ryzyko rozwoju cukrzycy;
ograniczenie stresu – przewlekłe napięcie wpływa niekorzystnie na gospodarkę hormonalną, dlatego warto zadbać o wypoczynek i higienę snu, a także wdrożyć proste techniki relaksacyjne;
rezygnacja z palenia tytoniu – palenie sprzyja rozwojowi insulinooporności i zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.
Badania przesiewowe – kiedy sprawdzić poziom cukru we krwi?
Wczesne wykrycie zaburzeń gospodarki glukozowej umożliwia szybkie wdrożenie leczenia i zmniejsza ryzyko powikłań, takich jak choroby serca, udar mózgu, uszkodzenie nerek czy retinopatia. Dlatego regularne kontrolowanie poziomu glukozy jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki.
Badanie poziomu glukozy warto przeprowadzać regularnie (przynajmniej raz w roku), szczególnie w przypadku podwyższonego ryzyka. Dotyczy to osób, które:
ukończyły 45. rok życia;
mają nadwagę lub otyłość;
prowadzą siedzący tryb życia;
mają bliskich krewnych chorych na cukrzycę typu 2;
przeszły cukrzycę ciążową;
urodziły dziecko o masie powyżej 4 kg;
mają stwierdzony stan przedcukrzycowy.
Podstawowym badaniem jest oznaczenie poziomu glukozy w surowicy krwi na czczo. Jeśli wynik budzi wątpliwości, lekarz może zlecić dodatkowe testy, takie jak:
doustny test tolerancji glukozy (OGTT);
oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c), która odzwierciedla średni poziom cukru z ostatnich 2 – 3 miesięcy.
Pamiętaj, aby nie czekać na pojawienie się pierwszych dolegliwości – cukrzyca przez lata może rozwijać się w ukryciu. Proste badanie krwi trwa zaledwie kilka minut, a może pomóc wykryć problem na wczesnym etapie i uchronić przed poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi.
Bibliografia
Fiłon J., Cukrzyca – wyzwanie zdrowia publicznego w XXI w., Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Białystok 2019.
Gajewski P., Szczeklik A., Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2022.
Langwiński W., Trzeciak M., Skrzypski M., Cukrzyca typu 2 – przegląd aktualnego stanu wiedzy, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych” 2018, t. 67, nr 3, s. 517–527.
Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2025.